Follow your bliss


Het is zomer, buiten is het plakkerig warm en in de loop van de dag zal er noodweer over het land trekken.  Intussen schrijf ik aan mijn boek ‘De held in je eigen verhaal’, dat (als het goed is) in het najaar uitkomt bij Business Contact. Iedere dag weer een stukje. 

Dit is waar het over gaat:

Je schrijft je eigen levensverhaal. Daar ben je je misschien niet altijd bewust van, maar je bent de schrijver, regisseur en hoofdrolspeler in je eigen unieke filmscript.  Dat is begonnen in je vroege jeugd. Daar begon het verhaal en werd het thema duidelijk. Later in je leven heb je je verhaal met grote regelmaat bijgesteld, je hebt er nieuwe karakters in geschreven, bepaalde karakters eruit gehaald en nieuwe uitdagingen of conflicten bedacht. Je bent van richting veranderd: je nam bijvoorbeeld ontslag, ging verhuizen of stopte met een studie. Dit deed je om je beter te voelen en om ruimte te scheppen voor iets nieuws. Soms heb je je verhaal een beetje laten sloffen en werd het saai of voorspelbaar, andere keren nam je misschien nodeloze risico’s. En er waren momenten dat je je machteloos of woedend voelde over wat zich voordeed. 

Net als in een echt verhaal heeft jouw verhaal een hoofdpersoon, en dat ben je zelf; in scenariotermen noemen we dat een protagonist of een held. Deze held heeft te maken met tegenstanders, dilemma’s, conflicten en obstakels. Jij schrijft in je verhaal hoe daarop gereageerd wordt. Laat je de held doen wat ervan hem verwacht wordt? Laat je hem wel eens van het pad afdwalen? Zit de held op de juiste weg? Wat gebeurt er als je hem met een fiks dilemma opzadelt?
De keuzes die jij hierin maakt, hoe je dat in je script verwerkt, dat alles kan ervoor zorgen dat jouw verhaal avontuurlijk, voorspelbaar, komisch of tragisch is. Wordt het verhaal zo geschreven dat de hoofdpersoon zijn doel bereikt en tot volle ontplooiing komt of wordt het een verhaal waarin iemand voortdurend zijn eigen behoeften negeert en zijn leven inricht naar wat anderen van hem verwachten? Wat voor lessen heeft de held te leren? Welk verhaal wil je eigenlijk schrijven?

Volgt jouw held (jij dus) zijn hart en durft hij tegen de stroom in te zwemmen? Heeft hij zijn doel helder voor ogen? Is hij bereid bepaalde zaken te offeren voor het (hogere) doel?

Zodra je je leven als een zelf gecreëerd script gaat beschouwen, waarin je zelf de hoofdrolspeler bent, je medespelers kiest en je eigen obstakels creëert om van te leren, gebeurt er iets wonderlijks. Het leven wordt leuker en je wint aan invloed. En waneer je dat toepast op zaken als  loopbaanplanning en de zoektocht naar zinvolle arbeid en persoonlijk leiderschap, kom je dichter en dichter en wat je ten diepste wilt -wat je hart je ingeeft- en wat jouw meest zinvolle bestemming is. 

En dat is precies de betekenis van de gevleugelde uitspraak van Campbell: Follow your bliss.


Boedapest

Afgelopen week was ik in Boedapest.
Na 30 jaar (ik was er eerder rond 1980) is er ongelooflijk veel veranderd. Niet alleen zijn alle stink-Trabantjes  uit het straatbeeld verdwenen, ook heeft de stad een waanzinnig westerse facelift gekregen zodat het met echt weer het Parijs van het oosten kan worden genoemd. Brede lanen, imposante gebouwen, voetgangersgebied met Gucci en Chanel. Heerlijk eten. Maar toch. Het land schijnt failliet te zijn. Dat voel je niet als je 5 euro (omgerekende forinten) voor een kopje koffie moet betalen. Lijkt echt Parijs wel. Maar het schijnt dat chirurgen er niet meer dan 350 euro per maand verdienen en als stukadoor moeten bijklussen. Het is me wat. Bovendien schijnen er nog steeds regeringsspionnen in alle appartement-gebouwen te wonen. Toen ik dat eenmaal gehoord had, keek ik iedereen twee keer langer aan. Is dit er een?

Waarom was ik er? Samen met een groep dierbare vriendinnen/collega’s gaven we een workshop aan alumni van een TA-opleiding (Intact). En waarover? Jazeker: de Reis van de Held.
Het internationale gezelschap hebben we ingewijd in de 12 stappen, onze persoonlijke verhalen verteld over de kenmerken van iedere fase om ze vertrouwd te maken met de gedachte dat we allemaal ons eigen script schrijven. Mooi.

Zo lieten we de mensen de Reis lopen.

Dat werkte erg goed. Zijn we nu in de Proloog of naderen we de Crisis? Dat soort vragen.
Het was een bijzondere dag.
Een van de kwesties was de volgende: in welke fase van de Reis van de Held bevindt Hongarije zich? Is dat de crisis? Of naderen we het punt van Dood en Wederopstanding?
De meningen waren verdeeld. Maar het was duidelijk dat de zon uit het leven van het land verdwenen was en dat het aankwam op offeren, inleveren en afzien. Tja.

Inmiddels ben ik weer thuis en werk aan mijn boek: De held in je eigen verhaal. Ik heb de hele zomer om te schrijven en ik verheug me er vreselijk op.
Dit blog zal ik gebruiken om mijn hart te luchten en vragen te stellen. Dit is er een:
Wie heeft er een mooi mentorverhaal voor me? Het mooiste zal ik gebruiken in het boek.

* een mentorverhaal is een verhaal over een gids, leraar, ouder, oom, tante… of role model die jou een moment van inzicht heeft bezorgd, je op je unieke talenten heeft gewezen of je cruciale lessen heeft geleerd. De mentor heeft daarmee de koers van je leven veranderd. Heb je zo’n verhaal? Stuur het me! Ben zeer benieuwd!

Ik hoor jullie graag

Groet Mieke

Casablanca



In een van mijn workshops kwam een filmstudent naar me toe. Ik had in de les verschillende films besproken en fragmenten laten zien uit As it is in Heaven, American Beauty, Festen, Magnolia, Six Feet Under en Mad Men. De student vroeg na afloop: heb je eigenlijk een lievelingsfilm? Ik vind dat altijd een rotvraag omdat ik zoveel films mooi vind, dus nee ik heb geen favoriet, zei ik, maar als je perse een antwoord wilt hebben, als je een pistool op mijn slaap zet: dan zou ik misschien zeggen: Casablanca.
Hij kijk me enigszins bevreemd aan. Casablanca? Waarom? 
Tja. Waarom is Casablanca een film die in ons collectieve geheugen gegrift staat? 
Is het vanwege de magie en aantrekkingskracht tussen Humphrey Bogart en Ingrid Bergman? 
Is het omdat we tot op het laatst in spanning zitten over de afloop? 
Komt het door de legendarische quotes? (‘Here is looking at you, kid’). Komt het door de legendarische muziek (‘As Time goes bye’.)  De urgentie van het verhaal tegen de achtergrond van de WO II? Dat speelt allemaal mee. Maar het is natuurlijk ook omdat we aan het einde ontdekken dat de hoofdpersoon – Rick Blaine- zijn particuliere belang opzij zet voor de grote zaak. Hij offert zelfs zijn grote liefde. Dat is ontroerend en onthutsend en groots. 


Grappig feit: toen ze de film aan het draaien waren, was tot op het laatst een alternatief einde mogelijk. Het script was nog niet af. Ter plekke hebben ze deze variant geschreven en uitgevoerd. De beste variant naar mijn gevoel.


Als je zin hebt om de film nog eens te bekijken kom dan aankomende dinsdag naar het Heerenstraattheater in Wageningen. Ik houd een korte inleiding en zal de film bespreken aan de hand van de bekende 12 stappen.


http://www.heerenstraattheater.nl/event_view.php?ID=64



De held in je eigen verhaal


De held in je eigen verhaal is de voorlopige titel van mijn nieuwe – nog voor een groot deel te schrijven – boek. Dat wordt dus weer een long hot summer. Het boek komt als het goed is in het najaar uit bij uitgeverij Business-contact. 

Vannacht heb ik in een halve slaap/waak toestand (de merels zaten in de dakgoot keihard te fluiten) voorbereidend werk gedaan. Globale opbouw, indeling van de hoofdstukken, bepaalde passages, voorbeelden uit de literatuur. Ik was er er al heel tevreden over. Alleen… vanmorgen toen ik echt wakker werd, was ik dat allemaal al weer vergeten en zag ik tegen het schrijven van dat boek waar ik zoveel in kwijt wil ineens als een berg op. Na de opwinding van ‘de oproep tot avontuur’ volgt ‘de weerstand en de weigering’ om het avontuur aan te gaan.
Toch wil ik het boek dolgraag schrijven. Het is prikkelend om je eigen leven te beschouwen als een verhaal, waarin je zelf de hoofdrol speelt, zelf het script schrijft en ook nog zelf de regie kan voeren. 
‘De Reis van de Held’ van Campbell helpt ons te realiseren wat we ten diepste willen (Passie), hoe we onze talenten kunnen inzetten en wijst de weg naar een zinvolle bestemming. Daarvoor moeten we obstakels  en demonen (innerlijke en uiterlijke) overwinnen, leren luisteren, het toeval een kans geven. 
Als je eenmaal in verhaaltermen – narratief –  hebt leren denken- (of mythosoof geworden bent), kijk je anders naar de wereld en het leven en gaat het op een ander  – dieper- niveau begrijpen. Verhalen bieden ons het wonder van de betekenisgeving
De benadering stelt je in staat om de held te worden in je eigen verhaal, en in dat van anderen. De Reis maakt het proces van persoonlijke groei en verandering inzichtelijk en toont waar je mogelijk het bekende moet loslaten om nieuwe mogelijkheden aan te boren. 
Wanneer je eenmaal inziet dat je je eigen levenscript schrijft, kun je makkelijker het beste maar ook de meeste creativiteit in jezelf naar boven halen. Dit geldt voor mensen persoonlijk maar ook voor creativiteit in organisaties.

James Bonnet (Stealing Fire from the Gods) schrijft: ‘Net als in een verhaal bereiden alle gebeurtenissen in iedere fase van ons leven ons voor op het spelen van een belangrijke rol in de wereld. De passages die we doorlopen bereiden het ego voor en trainen ons om het onbewuste materiaal dat in ons huist te benutten en de enorme kracht en het creatieve potentieel te absorberen en managen.’

Ik ga het boek doorspekken met tal van oefeningen, vertel- en schrijfopdrachten. Met als doel dat de lezers kunnen reflecteren op de keuzes die ze in hun leven gemaakt hebben en middelen in handen te geven om het levensscript zonodig te herschrijven. 

Zo en nu aan het werk, want er is nog veel te doen.

Een gewaagd verlanglijstje

In een van mijn trainingen over persoonlijk leiderschap zat laatst een jonge vrouw van halverwege de dertig. Ze zag er een beetje kleurloos en moe uit. Ze werkte al vijf jaar bij de belastingdienst en had van haar manager de opdracht gekregen iets te doen aan haar persoonlijke ontwikkeling.
Een van de eerste opdrachten die ik gaf, was het maken van een gewaagd verlanglijstje. Ik vroeg de deelnemers minstens 10 en zo mogelijk 50 dingen op te schrijven die je wel zou willen realiseren, beginnend met de zin: ‘Ik zou wel….’.
Er zijn mensen voor wie deze opdracht een peulenschilletje is. Zij schrijven moeiteloos de meest waanzinnige wensen op, variërend van een reis naar Antarctica, een soepfabriek beginnen, een huis bouwen, bungee jumpen, ontslag nemen, in een opera zingen tot een restaurant in Italië beginnen. Maar voor veel mensen is dit toch een lastige opgave. Zo ook voor deze jonge vrouw. Er kwam niets op papier. Ze wist het echt niet.
Het gevoel het niet te weten is in de reis van de held zo’n typisch geval van ‘het dorre land’. De held is vastgelopen en is het contact met zijn creatieve potentieel verloren. De held zal wakker gekust moeten worden. Er moet iets gebeuren en de opgave is de juiste snaar te raken zodat er iets in beweging wordt gezet.
Ik gaf – vooral voor haar – een andere opdracht: ik vroeg de deelnemers te vertellen over een topmoment uit hun leven. Na enig aarzelen had ze inderdaad een verhaal: ze had, in een grijs verleden, op de kunstacademie gezeten (we waren allemaal verrast en verbaasd) en had als eindexamenopdracht een mooie kleurige quilt gemaakt, waar ze veel lof voor geoogst had. Toen ze hierover sprak glansden haar ogen plotseling. Het leek wel of er iets ‘aangeraakt’ was. Na de middagpauze zei ze tegen me: ‘ik heb toch nog even een wensenlijst gemaakt’. En ze las me voor: wonen in Griekenland, met kleurige lappen en stoffen werken, een eigen zaakje beginnen. Ze straalde toen ze me aankeek.
En toen kwam alles in een stroomversnelling. Aan het einde van de training, een paar weken later, had ze emigratiepapieren voor Griekenland aangevraagd en haar ontslag genomen bij de Belastingdienst.
            Dit is natuurlijk een uitzonderlijk verhaal. Het gaat niet altijd zo snel. De held moet er klaar voor zijn. En dat was kennelijk bij haar het geval. Haar creatieve potentieel moest nodig weer ontsloten worden.
Een mooi voorbeeld van hoe deelnemers in een training wakker kunnen worden en zich realiseren dat er beweging in hun leven moet komen. De oproep tot avontuur heeft dan plaatsgevonden. 

Mythosofie – op zoek naar de wijsheid uit verhalen


Deze week genoten van het boek ‘ de onverzadigbare vrouw en de afwezige man’. Een uitgesproken en verrassende kijk van Lisette Thooft op de relatie tussen mannen en vrouwen door de eeuwen heen. Met een schat aan verhalen – oude mythen, sprookjes en volksverhalen-  schetst zij de strijd tussen de seksen. Een strijd die al eeuwen gaande is. We kennen het allemaal: mannen worden gek van lastige, bemoeizuchtige, claimende vrouwen en vrouwen omgekeerd van lakse, botte, slordige, egocentrische mannen. Maar het goede nieuws is dat we in de loop van de tijd wel een stuk beschaafder zijn geworden. Dat we elkaar beschaven. De draak (in de vrouw) en het monster (in de man) hebben we redelijk getemd.


Thooft noemt zichzelf mythosoof en deze benaming spreekt me gelijk bijzonder aan. Waar gaat het om? Mythosofie betekent letterlijk ‘de wijsheid van verhalen’. Mythosofie zal volgens Thooft in de toekomst ongetwijfeld een erkende discipline zijn.
Ik denk dat ook. Steeds meer mensen beginnen zich te interesseren voor symboliek, betekenisgeving en verhalen. En: wie in verhaaltermen –narratief –  heeft leren denken, kijkt anders naar de wereld en het leven. En gaat het op een ander  – dieper- niveau begrijpen. Verhalen bieden ons het wonder van de betekenisgeving.

Neem bijvoorbeeld de Japanse schrijver Kenzaburo Oë, winnaar van de Nobelprijs voor de literatuur in 1994. Dit weekend stond er een interview met hem in het NRC Handelsblad. Hij zoekt naar de betekenis van de catastrofe in Japan. Wat de uitkomst van de ramp ook zal zijn, de betekenis laat niets aan duidelijkheid te wensen over. Het gaat er om dat we er lessen uit trekken, zo  legt hij uit. In de crisis die Japan op dit moment treft, komen op dramatische wijze twee verschijnselen samen: de kwetsbaarheid van Japan voor aardbevingen en de risico’s van kernenergie. Japanners hebben zelf de vernietigende atoomkracht ervaren destijds met het drama van Hiroshima. Laten ze nu niet aan hun tragische ervaring van destijds een ‘recept’ voor economische groei ontlenen. Dat zou betekenen dat ze niet van hun fouten hebben geleerd.

Het is duidelijk: Kenzaburo Oë denkt mythosofisch. Alleen iemand die de kracht van verhalen begrijpt, kan zoiets zeggen.

Mythosofie is: de wijsheid in verhalen vinden en daarmee betekenis leren geven aan dat wat zich in je leven en in de wereld voordoet. Van fouten leren. Dit helpt de menselijke beschaving vooruit.

Dat geldt ook voor de strijd tussen de seksen, schrijft Thooft. Oude scheppingsmythen vertellen ons dat vrouwen in de prehistorie het voor het zeggen hadden. Hoe is het zover gekomen dat mannen de baas werden? De biologie van man en vrouw zet hen al de hele geschiedenis tegen elkaar op. Ze dagen elkaar uit en prikkelen elkaar tot beschaving. En elke nieuwe beschavingsgolf bracht ons verder dan de vorige. Dat kunnen we leren uit de verhalen die er uit al die beschavingen zijn overgebleven.

Zo werken we aan de ontwikkeling van onze beschaving. Steeds als er genoeg mensen zijn die iets nieuws hebben geleerd dan is dat na verloop van tijd voor de gehele gemeenschap beschikbaar. Het bekende verhaal over de kritische massa.
Het begint altijd met een kleine groep voorlopers – helden- die iets nieuws ontdekken. Ze maken het zich eigen met veel moeite en opoffering. Voor de navolgers wordt het al makkelijker. En op een goed moment wordt het langzaam vanzelfsprekend en geaccepteerd.

Mijn oproep: laten wij mythosofen worden. Als we allemaal mythosofisch leren denken, kunnen we de beschaving op een hoger plan helpen.

Finding your voice – De mentor in the Kings Speech


Deze week eindelijk de Kings Speech gezien. 


Koning George VI  (gespeeld door Colin Firth die daar een Oscar voor kreeg)- moet als prins weleens een toespraak houden en vindt dat verschrikkelijk omdat hij stottert. Na een zoektocht langs allerlei verkeerde spraakleraren, belandt hij uiteindelijk bij de eigenzinnige spraakcoach Lionel Logue, mooi gespeeld door Geoffrey Rush. Deze ontpopt zich als een ware mentor en vriend van Bertie (zoals George door zijn intimi wordt genoemd) waardoor diens zelfvertrouwen sterk verbetert.

Als Bertie de nieuwe koning wordt – overigens zeer tegen zijn zin – wordt hij geacht nog meer in het openbaar te spreken. De radio is op dat moment het nieuwe massamedium en de Tweede Wereldoorlog staat op punt om uit te breken. Dankzij de lessen van Lionel (her)vindt Bertie zijn stem. Zijn toespraken zijn gedurende de oorlog een grote troost en steun voor het volk.

Het vinden van je stem, weten dat je iets te melden hebt, jezelf durven zijn, jezelf met al je fouten en gebreken accepteren en dus niet perfect hoeven zijn, dat zijn essentiële zaken die we als mensen eigenlijk allemaal moeten leren.  Het gaat helemaal niet om de particuliere anekdote, -het verhaal op zich is niet erg complex of diepgaand – maar om de herkenbare en universele reis van het kleine zelf naar het grote Zelf. Vandaar dat de film zo’n succes heeft. 

Finding your voice als een fundamentele en spirituele zoektocht. 

Al met al een mooi exemplaar van de heldenreis, waarin een krampachtige bange man zijn grootste angst recht moet aankijken; hoe hij die angst met de hulp van de mentor weet te overwinnen en zo vanuit zijn hart leert spreken dat hij  de gemeenschap verrijkt.

Geweldige rol overigens van Geoffrey Rush als mentor.

Zijn of niet zijn… Het wel en wee van onze mentale flipperkast


Hamlet vraagt zich in zijn beroemde monoloog af het beter is door te gaan met leven en de kwelling van het woedend lot te verdragen of… te sterven, te slapen. Hamlet speelt met de gedachte uit het leven te stappen. Eén dolkstoot en daarmee van alles af zijn. Ja, dat lijkt hem wel wat.

Hamlet wordt gekweld door zijn gedachten. Want niet alleen is het leven een zware last, dat wat daarna komt is ook onzeker en vervult hem met angst omdat hij het niet kent. Hamlet twijfelt. En hij voelt zich een lafaard omdat hij niet kan kiezen.

Twijfel en angst maken van ons lafaards. Kordaatheid, ondernemingslust en zwier worden om zeep geholpen door gepieker. Hoe vaak zitten we niet vast in onze kop met onze zorgen, angsten en twijfels. Door het getob en geneuzel lopen we voortdurend achter onszelf en de feiten aan óf we lopen er op vooruit.

Bij obstakels en conflicten willen we het liefst onder de dekens kruipen tot het voorbij is. Slapen is verblijven in een prettig niets. Waar niets van ons wordt verlangd, waarin we kunnen dromen, waarin de tijd geen rol speelt, waar onbegrensde mogelijkheden zijn. Juist als het leven lastig wordt, verlangen we naar dat koesterende niets.

Hoe veeleisender het leven, hoe rustelozer het verstand. Het flippert en fladdert heen en weer van verleden naar toekomst. En met deze dwangmatige activiteit worden bergen giftig afval geloosd in de vruchtbare grond van onze geest. Deze idiote flipperkast produceert bij een ‘normaal’ iemand zo’n 60.000 gedachten (plus bijbehorende gevoelens) per etmaal waarvan 95% betrekking heeft op het verleden en meestal negatief is. 

Deze tirannie lijkt op een grammofoonplaat die is blijven hangen. We herkauwen en herkauwen en de bijbehorende gevoelens die die gedachten oproepen laten je weten dat je nu niet gelukkig bent en dat geluk hoogstwaarschijnlijk ergens in een denkbeeldige toekomst ligt. Waarmee je jezelf natuurlijk voor de gek houdt omdat geluk nooit in de toekomst ligt.
Als het dan ook nog eens tegen zit en je hebt een zware tijd of je bent gestrest, hebt slecht nieuws ontvangen of er wordt druk op je uitgeoefend, kan het zijn dat je gedachten somber worden. Dat is vervelend want somberheid veroorzaakt een zware en tragere energie dan vrolijke en lichte gedachten. Als je dus niet oppast, zet je een negatieve spiraal in gang en beroven sombere gedachten de geest van zijn natuurlijke kracht en als het lang doorgaat verwonden ze je ziel.

Wat belangrijk is om te weten is dat datzelfde gekmakende brein tegelijkertijd enorm krachtig en creatief is. Er zijn voorbeelden van meesters in het verre oosten die met hun geestkracht hun hartslag kunnen vertragen, die weken zonder slaap kunnen of op een spijkerbed kunnen liggen zonder pijn te voelen. Er zijn nu wetenschappelijke experimenten die aantonen dat waar de gedachten gaan de energie volgt. Denk maar eens aan je linkervoet. Er stroomt onmiddellijk energie naar toe. Ook voorbij de fysieke grenzen. Gedachten zijn in feite allemaal deeltjes energie. Golflengte, vibratie. Als je blij bent en je hebt vrolijke gedachten of verliefde gevoelens, dan is je energie heel licht en schijnt een hoge trilsnelheid te hebben. In tegenstelling tot negativiteit en angst die de energie laten indikken en stollen.

Pessimistische, angstige of sombere mensen creëren daarmee een andere realiteit dan optimistische mensen, gewoon omdat ze hun leefomstandigheden anders interpreteren en waarderen. Hun overtuigingen over hoe het leven werkt is anders. Ze ontmoeten daardoor makkelijker negativiteit omdat het hun vibratie is. Het kan wekenlang slecht weer zijn, er kan een oorlog uitbreken, de omstandigheden kun je niet beïnvloeden, maar je mindset wel. Ook om die reden is het belangrijk meester te worden over je brein.
Ons brein regeert ons leven, maar kan nauwelijks bestaan zonder verleden en toekomst. Alleen het moment ‘Nu’ is bedreigend voor je verstand. Ga maar na… al die momenten dat je volledig opging in een activiteit, muziek, een vrijpartij, een meditatie, schilderen, schrijven. Al die momenten dat jezelf verloor, raakte het ik-besef op de achtergrond. Alleen op die momenten begint je verstand grip te verliezen.
Doe daarom dingen die je leuk vindt, en geniet iedere dag. Luister naar Ella Fitzgerald, speel die sonate van Beethoven, ga een half uur rennen door het bos. Spelen, ademen, bewegen… Dat stimuleert de dopamine en vergroot je innerlijke rust, je spontaniteit en je creativiteit. (Geluk dus!)

Wij, trotse bezitters van het omnipotente brein, hebben de opdracht de regie in handen te houden en ons niet gek te laten maken. Speel, schrijf, zing… om meester te worden over de tijd, over je brein en daarmee over je persoonlijke geluk.

Wat je ook kunt doen of droomt te kunnen, begin ermee. Stoutmoedigheid bergt genialiteit, kracht en magie in zich’. Goethe

De onderneming als olifant – de kracht van storytelling

De onderneming als olifant


de kracht van Storytelling

            ‘Wat is dat eigenlijk ‘storytelling in organisaties’, vraagt mijn zoon van 23, als ik met hem in een Amsterdams café, bij een goed gemaakte cappuccino, verslag doe van mijn meest recente avonturen.
            ‘Is dat ‘in’ of zo? Wat doe je daar eigenlijk?’
            Hij kijkt er een beetje besmuikt bij.
            Toen ik zo oud was als hij en net zo onafhankelijk, idealistisch en creatief, vond ik het bedrijfsleven verdacht (want kapitalistisch) en saai (kantoren en streepjespakken). Wij wijdden ons aan de kunsten en aten droog brood. Die tijd is al lang voorbij. Bedrijven zijn niet saai meer. Er zijn steeds meer organisaties, die de wereld echt mooier en beter willen maken met hun producten of diensten en niet meer alleen voor het geld gaan. Wij ontmoeten bezielde ondernemers en leiders die een bijzonder verhaal te vertellen hebben.
            Bezieling en passie, daar gaat het om in deze nieuwe eeuw en daar horen verhalen bij. Ik geef mijn zoon een aantal bekende voorbeelden: Denk bijvoorbeeld aan Ben & Jerry’s of aan Steve Jobs van Apple. Deze voorbeelden spreken hem uiteraard aan. Hij leest het boek ‘De hele olifant in beeld’ van Marja de Vries en maakt deel uit van een jonge onafhankelijke en creatieve generatie die weet dat de schijnzekerheden van de vorige eeuw met het materialistische en mechanistische paradigma als basis stuk voor stuk ontmanteld gaan worden. Het is een generatie die alleen nog maar die dingen doet die goed voelen of innerlijk kloppen. Niet zomaar een studie doen met het oog op de toekomst, maar de vraag stellen: wie ben ik in essentie en wat wil ik ten diepste?
            In het nieuwe wereldbeeld van deze jonge mensen gaat het om authenticiteit, om inspiratie, om ontwikkeling van bewustzijn, om flow en creativiteit. En niet langer meer om resultaat, geld, status. Wie ben ik, wat wil ik en waar ben ik naar toe op weg? En: klopt het wat ik doe?
            Deze vraag wordt niet alleen door jonge creatieven gesteld maar ook in toenemende mate door ondernemingen. Zelfonderzoek dus en verhalen uitwisselen over hoe we de wereld zien en wat ons drijft. Door die uitwisseling ontstaat niet alleen ruimte om te zien dat er ook andere perspectieven op de werkelijkheid bestaan, maar biedt ons ook de mogelijkheid onszelf te profileren. De verschuiving van het oude, ons bekende wereldbeeld naar het nieuwe wereldbeeld vindt plaats op basis van ‘wat werkt’ en ‘je hart volgen’.
            Het lijkt erop dat alleen waardegedreven ondernemingen en gepassioneerde ondernemers het redden in deze tijden van crisis. Al het oude stort in. In de vorige eeuw dachten we dat er geen ziel bestond, dat de levende natuur en de beschaving door toeval waren ontstaan. Maar langzamerhand komen we er achter dat de mens als bezield wezen in staat is tot zijn eigen werkelijkheid te creëren – als hij zijn unieke talenten inzet. 
            In dit nieuwe wereldbeeld past storytelling heel goed omdat we aan iedereen in de organisatie dezelfde vraag stellen. Wat is jouw verhaal? Het gaat niet meer om what is in it for me? Maar wat is jouw unieke bijdrage aan de wereld. Daar had Kennedy het in de vorige eeuw al over: ‘Don’t ask waht your country can do for you, but what you can do for your country’ . ‘Omdenken’, noemen sommige mensen dat.
            Om in dat nieuwe wereldbeeld mee te draaien is in eerste instantie zelfkennis nodig. Wie ben je, wat zijn je talenten en wat wil je ermee? Als je daar antwoord op kunt geven, heb je gelijk een authentiek verhaal en creëer je strategieën en scenario’s voor de gewenste toekomst.
            Wat wij in bedrijven doen is op zoek gaan naar de verhalen van mensen die samen deel uitmaken van een grote geheel, hun perspectief op de onderneming en hun toegevoegde waarde. Dat werkt verbindend en versterkend naar binnen en naar buiten. De verhalen vertellen haarfijn wie de organisatie in wezen is, wat de toegevoegde waarde is, maar ook waar de valkuilen liggen. Dus weg met al die geldverslindende adviseurs en dikke onderzoeksrapporten. Organiseer vertelsessies, huur een scenarioschrijver en klaar is de kees. Ik vertel hem van onze sessies bij Independer.nl, de Universiteit Utrecht, bij Duyvis Wiener en Bugaboo international. Onvergetelijke verhalen komen naar boven en die vertellen meer dan een rijtje kernwaarden.
            ‘En wat is het effect dan?’
            Tja, hoe leg je de functie, het effect en de beleving van storytelling uit? Dat is net zo’n vraag als: wat is een olifant?
            De oude soefieparabel, waar ook Marja de Vries in haar boek mee begint, legt die complexiteit goed uit: Er was eens een stad waar alle inwoners blind waren. Op een dag kwam er een koning met zijn hofhouding naar deze stad. Deze koning bezat een olifant, die hij gebruikte om ontzag af te dwingen bij de mensen.
De blinden popelden om de olifant te zien en een paar renden vooruit om te ontdekken wat het was. Ze betastten de olifant. De blinde die het oor aanraakte riep: ‘Het is een groot, ruw ding, zo groot als een tapijt.’ De andere blinde die de slurf vast had: ‘ Het is een rechte en holle pijp.’ Degene die een poot onderzocht zei: “Het is krachtig en stevig, zoals een pilaar.” 
Ieder van hen had op de tast een gedeelte van het lichaam van de olifant onderzocht. Maar geen van hen kon het geheel zien. Ieder vormde een eigen beeld van het geheel. Maar de optelsom van hun belevingen benaderde de werkelijkheid al een stuk beter. De olifant is de optelsom van alle verhalen over de olifant.
            Vertaald naar een bedrijf is de olifant de identiteit en de cultuur ineen. De olifant is de grote Corporate Story. En alle verhalen van iedereen die bij die olifant is betrokken, vormen samen het grote geheel.
            Dat is een fascinerend onderzoek. Het gaat om allerlei soorten verhalen: verhalen over hoe het ooit begonnen is, de verhalen van de oprichters, de pioniers, maar ook verhalen van nieuwkomers, van fiasco’s, van topmomenten, klantverhalen, toekomstdromen.
            Verhalen verzamelen uit het hart van een bedrijf of organisatie zorgt ervoor dat de mensen die in de organisatie werken het geheel beter gaan snappen, zich verbinden met de identiteit en de cultuur en gaan begrijpen wat de kracht en de unieke waarde van het bedrijf is.
            Als je alle verhalen onderzoekt komen er vanzelf thema’s, archetypes, oerdilemma’s naar boven drijven en die creëren samen de grote Corporate Story. Storytelling gaat nu juist niet over ‘meningen’, ‘bewijs’ en ‘feiten’ of slimme, schreeuwerige commerciële boodschappen. Het stimuleert leiders, werknemers, organisaties om met een open houding de identiteit (de essentie) en de cultuur te onderzoeken en op basis van al de verhalen tot inzicht te komen en daarmee zichzelf of het bedrijf goed te profileren.
            Storytelling is een totaalpakket voor interne en externe communicatie. Want als je weet wie je bent en wat je wilt, weet je ook wat je moet doen, welke werknemers je aan moet trekken en van wie je afscheid moet nemen en wat de volgende stap is naar de gewenste toekomst. Iedereen die deel uitmaakt van de grote olifant moet een gezonde cel of een goed functionerend deel van het grote geheel zijn.
            ‘En waarom vragen ze jullie eigenlijk?’ vraagt mijn zoon.
            ‘Omdat wij verhalenvertellers zijn en door de wol geverfd als het gaat om het creëren van plotlijnen, karakters, helden en omslagpunten.’ We hebben jarenlang kilometers gemaakt op langlopende dramaseries, toneelstukken, filmscripts en columns.  Wij weten dat een crisis in een verhaal noodzakelijk is en dat die kan leiden tot inzicht en innovatie. In feite is een bedrijf net een langlopende dramaserie: er zijn hoofdkarakters en bijkarakters, er zijn lange lijnen en korte lijnen, er zijn wetten en regels. De Corporate Storybible © helpt bedrijven de hele olifant in beeld te brengen dus.
            ‘Leuk’, zegt mijn zoon.
            Ik zie dat de besmuikte uitdrukking op zijn gezicht plaatsgemaakt heeft voor interesse.
            We bestellen nog zo’n perfecte cappuccino en een kort moment vraag ik me af welk bedrijf deze koffiebonen importeert en wat voor verhaal deze organisatie nu weer heeft.
Mieke Bouma (innessence – scenario-storytelling, training) en Marciel Witteman (Singelscripts- story productions) zijn facilitators Storytelling in organisaties. Beiden hebben een ruime ervaring in het schrijven voor tv, film, fictie en non-fictie en delen, naast de liefde voor schrijven, de passie voor het begeleiden, inspireren en coachen van mensen en bedrijven in hun ontwikkelingsproces. Mieke Bouma en Marciel Witteman hebben hun eigen expertise, maar ook jaren samengewerkt in de TV wereld.

tweedaagse masterclass storytelling&leiderschap

Voor managers en professionals die hun effectiviteit willen vergroten met behulp van storytelling, hebben Astrid Schutte van StoryVentures en Mieke Bouma de tweedaagse masterclass ‘Storytelling & Leiderschap’ ontwikkeld. In 2011 zijn er twee masterclasses: op 19 & 20 mei en op 6 & 7 oktober.






Mieke: Volgens mij belde jij mij ruim een jaar geleden op. Het was heel toevallig, want ik had net je boek herlezen. Ik dacht: Oh wat leuk! Want ik vind ‘Corporate Stories’ een heel goed boek. Helder en met prachtige voorbeelden.
Astrid: Ik mailde je omdat ik je naam was tegengekomen op internet op de site van Manfred van Doorn, die bezig is met leiderschap & films. Daar stond dat je ook corporate stories maakte. Dat vind ik interessant vanwege je scenarioachtergrond. Ik was zelf net gestart met een scenariocursus bij de Scriptschool en zag hoe beeldend scriptschrijvers moeten werken om een goed script te kunnen schrijven. Ik was benieuwd hoe dat in je aanpak terugkwam.
Mieke: We hebben vrij snel afgesproken te gaan praten bij ‘Zussen’ in Utrecht. Op onze eerste ontmoeting volgden er al snel meer. Het was steeds inspirerend. Ik had al snel het idee dat we op dezelfde golflengte zaten en dat we complementair zijn. Ik kom zelf uit de creatieve, intuïtieve dramahoek. Jij hebt een scherpzinnige geest en bent secuur en degelijk. Maar ik merkte ook  dat je een grote passie voor verhalen hebt.
Astrid: Mij trof je warme persoonlijkheid. Daarnaast ben ik altijd op zoek naar  manieren om mijn corporate story-trajecten verder te ontwikkelen en effectiever te maken. Volgens mij heb ik toen voorgesteld om samen een masterclass ‘Storytelling & Leiderschap’ te ontwikkelen. In de corporate story-trajecten die ik deed was ik er achter gekomen hoe belangrijk de rol is van leiders in een organisatie als het gaat om het verhaal van de organisatie te vertellen. Die inzichten wilde ik vertalen in een masterclass. Gelukkig zei je meteen ‘ja’. Waarom eigenlijk?
Mieke: Heel veel mensen hebben het over ‘de kracht van verhalen’ en dan klinkt het als een soort truc. Maar dat is het niet. Verhalen kunnen enorm helpen als je een bedrijf wilt transformeren tot een organisatie waar de mens centraal staat. Leiderschap zou moeten gaan over verhalen delen, luisteren naar elkaar, maken dat iedereen telt omdat je zo de voorwaarden schept voor succes. De tijden van top down-aansturing zijn voorbij. Omdat we in zo’n ingewikkelde maatschappij leven is zelfsturing en leiderschap, ook op de vierkante meter, belangrijk om te kunnen veranderen. Dat leiderschap wakker maken in iedereen die een verschil wil maken in de wereld, is mijn missie. Wat heb jij eigenlijk met leiderschap?
Astrid: Vroeger dacht ik dat leiders en managers identiek waren. Maar als journalist kwam ik ook veel managers tegen die geen leiders waren, maar vooral uitvoerders van wat hun bazen dicteerden. Ik had vaak een hekel aan de poeha waarmee de beroepsgroep zich soms omgeeft. Mensen die een heldere visie hebben en die goed kunnen uitdragen, zoals Barack Obama zijn leider omdat ze een verhaal hebben dat anderen inspireert. Dat verhaal nodigt anderen uit zich aan die visie te verbinden waardoor je samen doelen kunt bereiken die je alleen nooit zou kunnen halen.
kijk voor meer info op www.innessence.nl

review boek door Saskia Teppema

Boek: Storytelling in 12 stappen: op reis met de held
Auteur: Mieke Bouma

Waardering: een lekker leesbaar en leerzaam boek voor beginnende en gevestigde schrijvers en vertellers.

Ieder mensenleven zit vol verhalen. De meesten daarvan zitten verstopt onder de waan van de dag, oordelen over eigen zijn en kunnen, of tijdelijk geheugenverlies. Zonde, vindt Mieke Bouma, want juist de persoonlijke verhalen bevatten veel rijkdom niet alleen voor de eigenaar ervan maar ook voor anderen. Het mooie van dit boek is dat Mieke de oude, universele levensreis weet te verbinden met de persoonlijke. Door haar eigen Heldenverhalen zit je er direct in en gaan luikjes uit je eigen geschiedenis op een kier. De verschillende fasen die de Held op zijn reis aflegt zijn zeer herkenbaar en daardoor wordt de voorraad die ergens verscholen ligt, wakker geroepen.

De oefeningen en opdrachten sluiten steeds naadloos aan bij het coherent en overzichtelijk opgebouwde verhaal. Het leuke van dit boekje is dat je snel begrijpt hoe de universele reis van de Held in elkaar zit zodat je het als een verhaal tot je kunt nemen. En daarnaast kun je het als werkboek gebruiken om je verhalen te voorschijn te toveren. Mieke zit lekker naast je als je met de oefeningen aan de slag gaat.

Mieke inspireert mij met haar boek om mijn eigen verhaal serieus te gaan nemen en de storyteller in mij aan het werk te zetten. Ik realiseer me dat ik de Oproep tot het schrijversavontuur vaak in mij voel en dat ik de Weigering ook heel goed ken. Mieke is de Mentor die me over de Drempel gaat helpen. En nu maar hopen dat ik met het schrijven ook in fase 6 beland; het lijkt me heerlijk om de Schijnkoningin een tijdje te zijn. Hoe het dan met mij zal aflopen weet ik niet, maar als ik de hele Reis maak, met haar op de achtergrond, weet ik dat ik er alleen maar een betere schrijver van kan worden.

Een aanrader dus. Vlot geschreven met veel aansprekende voorbeelden uit real life, boeken en films. Er is nu geen excuus meer om je verhaal onder de pet te houden!

Saskia Teppema – http://www.saskiateppema.nl/


Dank je Saskia!

Over luisteren gesproken – Parzival


Parzival had na lange omzwervingen ergens in de kou op de rotsen een plekje gevonden om te slapen.


 Uitgeput vielen zijn ogen dicht. Maar wat was hij verbaasd toen hij merkte dat zijn paard tegen hem begon te spreken. 

‘Wat heb je me vanmiddag weer hard tegen mijn flanken getrapt, Parzival, ik voel het nog. Ja, je ligt hier nu wel, maar als je naar mij had geluisterd dan waren we lekker nu in dat dorpje aan de andere kant van de berg aangekomen. Dan had jij een echt bed gehad en ik hooi en vers water. Kijk nu hoe kou en hongerig we zijn.’

Parzival begreep er niets van: ‘Huh? Hoezo? Waarom praat je tegen me? Welk dorpje bedoel je?’

Het paard vervolgde: ‘Herinner je je dat kruispunt waar we een paar uur geleden waren? Jij wilde per se linksaf en toen begon ik te steigeren en te hinniken. Ik probeerde je duidelijk te maken dat we beter rechtsaf konden gaan. Ik wist namelijk dat aan de andere kant dat dorpje lag, waar vriendelijke mensen wonen, waar het warm is en waar eten en drinken te vinden is.’
Parzival was er stil van. Toen vroeg hij aan zijn paard: ‘Sinds wanneer kan jij praten?’
Het paard antwoordde:  ‘Ik heb altijd kunnen praten. Alleen heb jij dat nú pas begrepen.

interview schrijven online

Interview met Mieke Bouma

Auteur van Storytelling in 12 stappen – op reis met de held

Storytelling in 12 stappen, op reis met de held heet het gloednieuwe schrijfboek van schrijfdocente en scenarischrijfster Mieke Bouma. In het boek behandelt ze de twaalf stappen die De Held moet doorlopen op zijn reis door het mythologische oerverhaal. Louis Stiller sprak met haar over de opzet van zijn boek.

Is dit een boek over vertellen, zoals de titel suggereert?
Voor de term storytelling is nog geen goede Nederlandse term gevonden. Misschien kun je beter spreken over een narratieve praktijk, waarbij het gaat om het ontwikkelen, schrijven, vertellen en delen van verhalen in brede zin. Het boek biedt daarom richtlijnen en inspiratie voor het construeren, vertellen en schrijven verhalen voor iedereen die van verhalen houdt en ze wil leren schrijven of vertellen.
Gaat dit boek over helden?
Ieder goed verteld verhaal kun je beschouwen als een reis of een avontuur waarin de hoofdpersoon – de held dus – wordt uitgedaagd zijn gewone leventje achter zich te laten om een onbekend avontuur aan te gaan. Tijdens dat avontuur wordt hij op de proef gesteld. Hij moet moeilijkheden overwinnen, moed tonen en soms letterlijk door de hel. Aan het einde is de held (of de groep waar hij deel van uitmaakt) niet meer wie hij aan het begin was. Hij is wijzer, gelukkiger of minder eenzaam geworden, en heeft bepaalde inzichten verworven. En als het slecht afloopt, dan zijn er toch lessen geleerd en is de gemeenschap verrijkt.
De held kan dus een man zijn of een vrouw. De held is oud of jong, alledaags of mythisch. Hij kan een dier zijn of een ding, maar hij kan ook een groep, een merk, een bedrijf of een gemeenschap zijn. Maar je kan ook zelf de held zijn in je eigen levensverhaal.
Voor wie is dit boek bedoeld? 
Dit is een praktische gids voor verhalenvertellers. Wat voor verhaal je ook wilt vertellen, of dat nu een roman, een serie columns, een corporate story, een toneelstuk of een filmscript is, met de Reis van de Held heb je een handzaam en praktisch model in handen. Niet alleen als steun bij het schrijven maar ook als controlemiddel: zitten alle benodigde ingrediënten in mijn verhaal? Je zou het kunnen zien als een routeplanner. Behalve de noodzakelijk stappen waarmee je spanning opbouw, helpt het je ook karakters te bouwen en verhalen te maken met herkenbare, menselijke en universele aspecten.
Maar zie het niet als kant-en-klaar recept; het is geen formule en pertinent geen invuloefening.
Wat heeft een schrijver aan je boek? 
Verhalen spiegelen het leven. Ieder verhaal – ook een levensverhaal – is naar mijn idee een variatie op hetzelfde thema: de mens die steeds weer wordt voortgedreven door zijn wil en zijn diepste verlangen om de schat, de graal, de moordenaar, de geliefde, het elixer, de waarheid, rust of God te vinden, maar in dit verlangen wordt gefrustreerd. Onderweg moeten we moeilijkheden het hoofd zien te bieden, (innerlijke) draken verslaan en uiteindelijk leren we een les. Of niet. Het model helpt je dus niet alleen met het schrijven maar geeft je ook inzichten over hoe het leven werkt.
Werkt dit boek alleen voor films en toneelstukken?
Ik kom uit de dramahoek. Ik heb voor toneel geschreven, voor film en televisie, maar ik schrijf eigenlijk van alles. En ik merk dat het model werkt voor alle verhalen; het gaat namelijk om oerprincipes voor verhaalopbouw, wat voor vorm dat verhaal ook krijgt: orde – chaos – resolutie. In de diepte gaan verhalen, maar ook menselijke problemen, op elkaar lijken.
Kwam je zelf nog op belangrijke dramatische inzichten tijdens het schrijven van het boek? Iets wat je verraste?
Er was iets wonderlijks wat er gebeurde toen ik de twaalf stappen – per stap – uitgebreid ging beschrijven. Ik dook er in onder, begon Campbell en Vogler (The writers Journey) weer te lezen, bekeek films en het leek wel of ik de betreffende fase daardoor intens doormaakte, beleefde of in ieder geval overal herkende. Het meest bizarre was dat ik nog vóór ik aan stap 8: de Crisis, begon een beetje huiverig was. Als ik die crisis maar niet zelf ga beleven, dacht ik nog. En toen stierf mijn vader. Onverwachte tegenspoed; iets wat je niet ziet aankomen. Nu is mijn boek af en kan ik stap 12, het Elixer beleven. Voor mezelf een beloning en voor anderen hoop ik een verrijking.

The best way to predict the future is to create it

Vandaag mijn nieuwe agenda (rode Moleskine) in gebruik genomen en de oude (volgekrabbeld, versleten, vertrouwd, oud en wijs) in de doos bij alle oude agenda’s en dagboeken en opschrijfboekjes gedaan. Ik hou van een echte agenda waar ik in kan schrijven, kliederen, waar ik gedachten aan toe kan vertrouwen, uitdagende doelstellingen of bevestigende mantra’s in kan formuleren. 
Mijn nieuwe agenda daagt me uit tot goede voornemens, uitdagende plannen en doelen in de komende 12 maanden. Hoe zal mijn rode Moleskine er over een jaar uitzien? Wat voor verhaal zal er dan uit te destilleren zijn? Heeft het me dichter bij de essentie gebracht? Wat zal de oogst zijn?

Mijn nieuwe agenda is mijn toekomst, de tijd die zich opent nadat 2010 zich sluit. In mijn rode Moleskine schrijf ik alle stappen die nodig zijn om dichter bij mijn bestemming te komen. Dag na dag, week na week, maand na maand.
Over een jaar zal ik terugblikken en zien wat het verhaal is geworden.
The best way to predict the future is to create it…

Stap 12… Het Elixer

De laatste stap van het avontuur…

Mijn boek is uit! De beloning voor een paar maanden schrijven zat vanmorgen netjes ingepakt in mijn brievenbus.
De cirkel weer rond, het verhaal verteld. Tijd voor een epiloog en een nieuw avontuur. Ik kan nu aan mijn nieuwe boek beginnen.

In ieder verhaal zit een beloning. In de reis van de held noemen we dat het Elixer. Het is de oogst na het zaaien. In ieder goed verteld verhaal zit daarom een elixer, ook al loopt het slecht af met de held of heeft het verhaal een open einde. Het elixer kan een echt geneesmiddel zijn waar de gemeenschap mee kan worden verrijkt, maar het geneesmiddel kan ook metaforisch zijn: een inzicht of een ervaring, die symbool staat voor de transformatie van de held en de genezende invloed die dat op zijn omgeving heeft. Het is de overdrachtelijke ‘Heilige Graal’, of de geliefde die je eindelijk in de armen sluit of de beloning voor hard werken. Wat hebben we geleerd? Van welke beperkende inzichten hebben we ons ontdaan? En hoe krijgt dat gestalte?

Om iets te ervaren van de grootsheid waartoe wij als mensen in staat zijn, hebben we behoefte aan verhalen en als die ook nog eens gaan over uitzonderlijke moed, volharding en offers is dat op de een of andere manier helend. We leren ervan en ze bieden ons troost. De vragen zijn beantwoord. De held keert terug naar huis en verrijkt de gemeenschap met zijn oogst en zijn inzichten. En ook als hij gestorven is, wordt ten diepste ervaren wat er veranderd is en welke lessen er geleerd zijn. Ook zijn er compassie en dankbaarheid voor het offer dat de held gebracht heeft.

Je kunt mijn boek bestellen!
ISBN: 9789045704463 

Stap 11, Dood en Wederopstanding

De held is in de vorige stap aangespoord tot gefocuste actie. Hij heeft haast gekregen en het verhaal is weer in de versnelling gekomen. Nu komt het erop aan de held te testen of hij de les echt geleerd heeft.
De stap die nu aan de orde is heet Dood en Wederopstanding, en toont het dubbeltje op zijn kant. Deze fase in het verhaal bepaalt of dat waar we als lezer of kijker benieuwd naar zijn geworden, ook echt gaat lukken. Zal het de geliefden lukken elkaar op tijd te vinden? Zal het onze held lukken voor zijn zaak te gaan staan? Komt hij op tijd thuis met zijn medicijn? Of met zijn verworven inzicht?
Of het nu goed of slecht afloopt, de vraag is of de held bereid is een offer te brengen voor de goede zaak of het hogere doel. Hij ondergaat zijn finale test. De held in het verhaal moet daarom tijdens deze voorlaatste stap in het avontuur zijn doodsangst overwinnen of zijn rug rechten. Is hij echt een held?
Uit ons eigen leven kennen we ook situaties die we soms aan zouden moeten gaan, maar waarbij we kiezen voor de makkelijke weg. Uit gemakzucht of omdat een klein stemmetje vanbinnen zegt: doe nou maar gewoon wat er van je verwacht wordt. De tijd voor grootse daden komt nog wel.
Maar als een held in een verhaal de dood (al of niet metaforisch) overwint en voor zijn zaak gaat staan, zijn we blij met dit heldhaftige voorbeeld. Aan de andere kant: als de held zwak is of ten ondergaat, kunnen we deze angst invoelen en wordt zijn gedrag voor ons inzichtelijk en begrijpelijk. We leren ervan en zullen daardoor zelf de zaken net zo of juist anders aanpakken.
Een treffend beeld voor deze stap is de beroemde foto van de Chinese student die voor de tank gaat staan ten tijde van de studentenopstand in Peking op het Plein van de Hemelse Vrede, in juni 1989. Dit beeld heeft de wereld tot diep in de ziel geraakt. We zien iemand die bereid is zijn persoonlijke leven te geven voor de grote zaak. En dat is precies wat stap 11 inhoudt.

Stap 10, de Terugkeer


Tijdens de vorige stap heeft de held in de diepste duisternis de schat van inzicht veroverd, zich ten diepste iets gerealiseerd, de situatie geanalyseerd, vuile handen gemaakt, of heeft hij met verraad en bedrog te maken gehad.
Nu volgt de fase waarin hij een uitweg moet vinden uit de duisternis. Hij moet zijn verworven schat – of dat nu een geliefde of een inzicht is – gaan delen met de wereld waaruit hij vertrokken is. De held herinnert zich waar het avontuur om begonnen was, krijgt een visioen of herinnert zich de lessen van de mentor. Er is weer licht aan het einde van de tunnel.
In veel actiefilms volgt nu de beroemde achtervolgingsscène: met de vijand op de hielen rennen voor je leven. Het is het herwinnen van de focus na alle verwarring. Doelgerichte actie volgt. Groepen hergroeperen zich. In romantische komedies zie je hier de hoofdpersoon zich haasten om de verloren gewaande geliefde die al op de trein wacht, of op de vliegtuigtrap staat, alsnog de liefde te verklaren.
De fase van de Terugkeer, gaat om focus herwinnen. Als de held tot de kern van de zaak is doorgedrongen en zijn queeste tot een goed einde heeft gebracht, moet hij weer terug naar huis met zijn schat. Hij moet de gemeenschap verrijken met het levensbrengende elixer. Daarvoor moet hij ontsnappen of vluchten uit de speciale wereld, en hij krijgt daarbij soms onverwachte en mysterieuze hulp van buitenaf. Als de vijand hem niet op de hielen zit, kan het zijn dat die zich weer heeft opgericht voor een finale aanval. Deze fase brengt versnelling, actie en doelgerichtheid in het verhaal teweeg.
In Thelma & Louise van Ridley Scott, uit 1992, realiseren de vriendinnen zich dat ze omsingeld zijn door de complete politiemacht van LA. De vijand heeft zich gegroepeerd, angstaanjagend en krachtiger dan ooit tevoren. Op dat moment kijken ze elkaar aan en herinneren elkaar eraan waar het nu ook alweer om te doen was: ‘Go for it…’ En dan sturen ze de auto van het klif af. Beter dood en vrij dan gevangen!

Stap 9, de Dolk

De vorige stap in het verhaal heeft een diepe crisis veroorzaakt. De held heeft oog in oog gestaan met de dood en zijn diepste angst onder ogen gezien. Niets is nu meer zoals het was. De ramp heeft zich voltrokken en de consequenties dringen nu door.
Dan volgt nu de fase van het ontluisterende inzicht of het akelige besef. De keiharde waarheid moet nu doordringen. En dat is een pijnlijke, maar tegelijkertijd inzichtgevende aangelegenheid. De ‘Dolk’ kan verwijzen naar zowel de fysieke dolk waarmee de schat wordt veroverd, naar de metaforische dolk in de rug op het moment van verraad of ontmaskering, maar vooral ook naar het scherpe inzicht, de eye-opener op basis waarvan onze held nu een keuze maakt. De held moet door de hel en moet een symbolische dood sterven, en pas dan kan hij een echte beslissing nemen. Hij moet tot de kern doordringen. Vandaar de Dolk. Hij verwerft een belangrijk inzicht en maakt op basis daarvan een keuze. Daarmee neemt het verhaal een definitieve wending.
Denk bijvoorbeeld aan Oedipous: Wanneer de gruwelijke waarheid over zijn levenslot tot hem is doorgedrongen vervloekt hij zichzelf en steekt zich de ogen uit. Hiermee verliest hij zijn gezichtsvermogen, maar verwerft hij een diep inzicht. Na de ramp moet het inzicht volgen. En dat inzicht kan pijnlijk zijn, maar ook waardevol.
Dit diepe inzicht in zichzelf komt tot stand door de confrontatie uit de vorige fase. En deze confrontatie doet pijn en snijdt als een mes door de ziel, omdat het een scherpe zelfanalyse betreft of de held laat zien in welke leugens hij geloofd heeft.
Stap 9 is daarmee de fase van het ‘realiseren’ en tot inzicht komen. Dit gaat met de nodige pijn gepaard, omdat tegelijkertijd oude banden worden doorgesneden, zekerheiden en illusies worden doorgeprikt. Dit inzicht is het logische gevolg van de crisis en tegelijkertijd de beloning voor het doorstaan van die crisis. De held begrijp nu welke leugens hem gevangen hebben gehouden. Er wordt van hem scherpe analyse, helder inzicht en vastberadenheid geëist om knopen door te hakken. Tegelijkertijd verwerft hij daarmee de grootste schat, namelijk de schat van inzicht in hoe de wetten van leven en dood werken. Door de keuze die hij maakt, neemt het verhaal een definitieve wending.
Een mooi voorbeeld is de scène uit de film Million Dollar Baby (2004). Frankie (Clint Eastwood) realiseert zich dat het leven voor zijn bokspupil Maggie geen zin meer heeft nu ze in een keihard gevecht haar rug gebroken heeft. Frankie besluit Maggie te helpen en geeft haar een dodelijke injectie.

Stap 8 – de Crisis

De Crisis, ook wel ‘de Omslag’ of ‘de Beproeving’ genoemd, is de fase waarin het noodlot toeslaat en de wereld van de held instort, of waarin hij letterlijk of figuurlijk door de hel moet. De held verliest de macht over het stuur. De vijandelijke troepen hebben zich slim verzameld en vallen aan. Dit is de ultieme beproeving, de hoofdcrisis. De Crisis appelleert aan de meest wezenlijke drijfveer van de hoofdpersoon en vormt de sleutel tot diens magische kracht en werkelijke inzicht. De Crisis zal voor de held tegelijk de kans van zijn leven zijn.
     Een verhaal zonder crisis is als een lichaam zonder kloppend hart. Het woord ‘crisis’ komt uit het Grieks en betekent ‘scheiding’. Een crisis is een gebeurtenis die het verhaal in tweeën deelt: na de crisis zal niets meer hetzelfde zijn.
De omstandigheden zijn nu bijzonder ongunstig en de held moet de confrontatie aangaan met interne of externe duistere krachten. Daarmee verliest hij de controle, bepaalde zekerheden, het leven of een geliefde. Deze fase is een keerpunt. Hierna is niets meer zoals het hiervoor was.
In de Deense speelfilm Festen van Tomas Vinterberg uit 1998 breekt de pleuris uit wanneer de zoon op de zestigste verjaardag van zijn vader publiekelijk onthult dat zijn vader hem en zijn zus in hun jeugd herhaaldelijk heeft misbruikt. Met zijn ‘speech’ laat hij een bom ontploffen op wat een feestelijke familiebijeenkomst had moeten zijn. Na deze verpletterende mededeling is niets meer zoals het was.

Stap 7 : de Inwijding


In de vorige fase is het zelfvertrouwen van onze held vergroot. Het gevaar dreigt, maar onze held lijkt er nu inmiddels beter tegen opgewassen.
Nu moet hij iets onder ogen zien dat hij liever niet wil zien, maar dat er al die tijd wel geweest is. ‘De hoofdpersoon ontdekt een glimp van de heerlijkheid,’ schrijft Campbell. Waar hij aanvankelijk alleen het avontuur aanging, zich eenzaam, gefrustreerd, mismoedig, zoekend en onvolledig voelde, daar wordt nu een tipje van de sluier van de waarheid opgetild. De held ontmoet zijn tegengestelde: dat wat hij niet wil zien, of dat waar hij bang voor is. In deze fase gaat het dus om de laatste voorbereidingen voor de grote beproeving. Zijn alle zaken op orde? Maar vooral ook: kent de held of de heldin zichzelf voldoende? Er wordt nu volledige toewijding gevraagd.
Mooi fragment uit As It Is In Heaven waarin hoofdpersoon Daniel uitgedaagd wordt zich open te stellen. Zal dit hem lukken? Nee. Hij loopt er nog voor weg…