Archetypen en hun invloed op de toekomst

DIT ARTIKEL VERSCHEEN IN THE OPTIMIST 190 JANUARI / FEBRUARI 2020 ZINGEVING   FAVORIET

Onlangs verscheen het Archetypespel, een kaartspel voor zelfonderzoek, training en coaching. Het werd ontwikkeld door Mieke Bouma en vormgegeven door Esther Malaparte. Elk van de twaalf archetypen vertegenwoordigt een aspect in uzelf en helpen u de rode draad in uw levensverhaal te ontdekken en patronen te doorbreken. Ze schreef een toelichting over het onderwerp.

DOOR: MIEKE BOUMA

Albert Einstein bracht eens een bezoek aan een schoolklas. Een jongetje uit de klas vroeg: ‘Meneer Einstein, wat moet ik doen om net zo slim te worden als u?’
Einstein antwoordde: ‘Lees veel sprookjes.’
Een ander jongetje vroeg: ‘Wat moet ik doen om nog slimmer te worden dan u?”
Einstein zei: ‘Lees nog meer sprookjes.’

Albert Einstein geloofde in de kracht van de verbeelding. En ja, met verbeelding kunnen we werelden creëren, ruimtereizen maken, medicijnen en zelfsturende auto’s ontwikkelen, maar ook ontsnappen aan patronen en conditioneringen die onze ontwikkeling belemmeren. Met onze verbeelding en oneindige creativiteit hebben we onze huidige werkelijkheid gecreëerd, inclusief de problemen. Met diezelfde verbeeldingskracht en creativiteit kunnen we een nieuw verhaal schrijven. Voor onszelf en voor de wereld. Het onderzoeken van de werkzame archetypen helpt daarbij.

Meerstemmig zelf
‘Soms roep ik mijn ikken bij elkaar,
Ik heb inmiddels al een aardig reservoir,
En als men vraagt: “Hé, welke ik is eigenlijk waar?”
“Ik”, “ik”, “ik”, roepen mijn ikken dan door elkaar.
En dan zwaai ik met mijn voorzittershamer
Verzoek om stilte in de bovenkamer
En dan geef ik met een vorstelijk gebaar
Het woord aan mijn ik van 9 jaar.’

– Harry Jekkers

De Odyssee van Homerus begint met een vergadering van de goden op de Olympus. De godin Athene vraagt aan haar vader Zeus of Odysseus nu eindelijk eens terug mag keren naar huis. Odysseus zit dan al een tijdje vast op het eiland van de nimf Kalypso. Odysseus heeft de woede van de God Poseidon gewekt die hem nu op allerlei manieren tegenwerkt en zijn thuisreis belemmert. Zeus stemt tenslotte in – hij geeft toe dat Odysseus het al moeilijk genoeg gehad heeft – en Hermes wordt opgeroepen om het besluit van de goden aan Kalypso mee te delen, waarna Odysseus eindelijk naar huis kan.

Het is soms een heel gedoe voordat de knoop wordt doorgehakt. En zo is het ook vaak in onszelf. Bij problemen en dilemma’s, wanneer de boel stagneert of vast komt te zitten, vindt ook ín ons een vergadering van goden plaats. Het zijn verschillende innerlijke stemmetjes die allemaal wat anders willen. De één wil zekerheid, de ander avontuur, van de één mag je die nieuwe auto kopen, de ander vindt hem te duur. Welke stem is de baas? Is er misschien een stem die zachtjes klinkt maar die wel graag gehoord wil worden? Is er een stem die monddood is? Naar welke luisteren we? En welke geeft de doorslag?

‘Het “ik” is een meerstemmig innerlijk koor: een innerlijk kippenhok.’

KIPPENHOK

Onze identiteit is niet een eenduidig vaststaand iets. Het ‘ik’ is een meerstemmig innerlijk koor, een Olympus vol goden, een wereld vol stemmen, drijfveren, wisselende gedachten, impulsen en gevoelens: een innerlijk kippenhok.

Het verhaal van ons leven, onze werkelijkheid, wordt bepaald door wat zich daar in dat kippenhok afspeelt en welke stemmen daar de baas zijn. Haantjes-de-voorste zijn meestal de conditioneringen, de angsten en strategieën die, omdat ze al lang werkzaam zijn, een groef hebben gevormd in ons bewustzijn en het meeste kabaal maken. Maar meer op de achtergrond bevinden zich de verlangens en de dromen: het slapend potentieel. Pas wanneer we ons bewust worden van de repeterende boodschappen die ons worden ingepeperd door de stemmen die het hardst klinken en ontdekken dat er ook andere mogelijkheden ín ons leven zijn, kunnen er nieuwe deuren opengaan en kunnen we ons bevrijden van dat wat ons gevangen houdt, en net als Odysseus onze tocht vervolgen.

ARCHETYPEN

Die motieven, die zich onder de oppervlakte bevinden, noemen we ook wel archetypen. Het woord ‘archetype’ is bedacht door C.G. Jung en verwijst naar een terugkerend universeel karakter, proces, beeld of verhaalpatroon dat op alle tijden en plaatsen in kunst, literatuur, menselijke dromen, fantasieën en creaties opduikt. We herkennen ze in ons menselijk gedrag, maar ook in de mores van een heersende cultuur.

HET ARCHETYPESPEL

Jung behandelde in zijn werk slechts een paar archetypen, maar er zijn er oneindig veel en ze tonen zich steeds weer op een andere wijze. Carol Pearson ontwikkelde op basis van deze complexe theorie het 12 Archetypen-systeem. Deze twaalf archetypen worden behandeld in de boeken Het Verhaal van je leven en De 12 Oerkarakters van Storytelling en vormen de basis voor Het Archetypespel, een kaartspel voor zelfonderzoek, training en coaching ontwikkeld door Mieke Bouma en vormgegeven door Esther Malaparte (www.malaparte.nl). Het spel helpt je spelenderwijs om de verschillende stemmen in jezelf te onderzoeken en tot nieuwe inzichten te komen die je verder helpen op je levensreis. Te bestellen bij www.storytellingacademy.nl/webshop.

Neem het mythische icoon van de Cowboy, dat heel lang symbool stond voor de Amerikaanse waarden en de Amerikaanse droom. Hij representeerde de selfmade witte man, individualistisch, opportunistisch; de Strijder die zijn vijanden en de natuur wilde overheersen. Het archetype werkte als een krachtige spiegel voor het nationale ethos, maar is momenteel aan vervanging toe; hij toont nu zijn schaduwkanten. De mentaliteit van heersen en overheersen zou plaats moeten maken voor een mentaliteit van zorgen voor elkaar.

‘Het wordt tijd voor nieuwe richtinggevende en verbindende iconen.’

Ook individueel gaat dit op. Een vrouw bij wie het archetype de Voedster heel lang op de voorgrond staat omdat ze plezier beleeft aan de zorg voor haar kinderen, zal iets nieuws in zichzelf moeten wakker maken als haar kinderen de deur uitgaan. Of: iemand die zijn hele leven bij een baas heeft gewerkt en met pensioen gaat, zal misschien eindelijk het archetype van de Avonturier meer ruimte kunnen geven. Als iemand heimelijk verlangt naar meer creativiteit, maar uit angst voor verlies aan zekerheid geen gehoor geeft aan de innerlijke roep van de Kunstenaar, en die toestand te lang laat voortduren, kan diegene ziek worden en net als Odysseus worden gegijzeld door een toornige god. Totdat er een andere stem klinkt.

DE TWAALF ARCHETYPEN

Het Onbevangen Kind
Optimistisch, speels, energiek, goed van vertrouwen.
Valkuil: naïef.

Het Weeskind
Realistisch, wil erbij horen, harde werker, no-nonsense.
Valkuil: slachtofferschap.

De Voedster
Zorgend, voedend, genereus.
Valkuil: zichzelf wegcijferen.

De Strijder
Moedig, wil winnen en de beste zijn, strijdbaar.
Valkuil: alles als een strijd zien.

De Gelukzoeker
Avontuurlijk, grensoverschrijdend.
Valkuil: eeuwige zoeker.

De Provocateur
Confronterend, idealistisch, alles moet anders.
Valkuil: destructief.

De Geliefde
Overgave, gepassioneerd, zintuigelijk.
Valkuil: zelfverlies.

De Kunstenaar
Origineel, vormgevend, creatief.
Valkuil: perfectionisme.

De Koning
Verantwoordelijk, leidend, wil vrede en harmonie.
Valkuil: controle.

De Wijze
Zoekt naar de waarheid, wil puzzel oplossen, rationeel.
Valkuil: betweterig.

De Magier
Zoekt spirituele wijsheid, inzichten en transformatie.
Valkuil: misleidend.

De Nar
Verlichting, humor, spiegeling en omkering.
Valkuil: niets meer serieus nemen.

Op al die momenten in het leven dat men voelt dat het oude verhaal sleets begint te raken en er een verlangen voelbaar wordt naar een nieuw verhaal, zullen oude archetypen plaats moeten maken voor nieuwe.

ONTWIKKELING

Het leven vraagt van ons dat we ons, individueel en collectief, ontwikkelen. Archetypen helpen daarbij en kunnen de innerlijke gidsen op ons pad zijn, mits we ze raadplegen en met ze in dialoog gaan. Dat vergt een psychisch onderzoek. Zodra we ons bewust worden van onze drijfveren en energieën en ze gaan herkennen, wordt het voeren van de regie erover makkelijker. Zo kunnen we bepaalde stemmen een toontje lager laten zingen en luisteren naar een stemmetje in onszelf dat wellicht iets zachter praat, maar het wel beter met ons voor heeft.

‘Ik heb moeite met dat ondeelbare ik.
Vaak ervaar ik vele ikken die in paren optreden
En met elkaar de strijd aangaan.’

– Gerrit Komrij

Nieuwe collectieve mythe
We leven momenteel in een complexe tijd. De wereld is verdeeld. De westerse mythe, met haar belofte van welvaart, consumeren, groei en individuele vrijheid, is aan vervanging toe. Deze mythe heeft ons veel gebracht, maar al die vrijheid, emancipatie, globalisering, al dat ongebreidelde consumeren heeft de wereld veel problemen bezorgd en de individuele mens eenzaam gemaakt. De crises stapelen zich op, er zijn nog nooit zoveel mensen met depressies, burn-outs en slaapproblemen geweest. En miljoenen mensen zijn op de vlucht voor oorlog of armoede, de afvalberg groeit, de gletsjers smelten en ondanks al onze mobiele telefoons en het internet, zijn we meer dan ooit op onszelf aangewezen. God hebben we al een tijdje doodverklaard, en daar zitten we dan in onze eigen bubble. Wat is onze richtlijn? Onze ethiek? Veel mensen voelen zich angstig, boos of depressief en zien nauwelijks perspectieven. Anderen – op zoek naar een verhaal – sluiten zich aan bij fundamentalisten of goeroes.

Het wordt tijd voor nieuwe richtinggevende en verbindende iconen ten behoeve van een nieuw inspirerend verhaal. Misschien is het de creatieve millennial, de klimaatactivist, de vrouwelijke leider… de geschiedenis leert ons dat een crisis vaak de oplossing al in zich draagt. Als we het wereldtoneel goed beschouwen, tekenen de contouren van een nieuw verhaal zich al af.

Mieke Bouma is auteur, leraar en storyteller. Ze is oprichter van en hoofdopleider aan de Storytelling Academy en schreef onder meer Storytelling in 12 stappen, De 12 Oerkarakters van Storytelling en Het Verhaal van je leven.

Corona – als surrealistische droom

Hoe ons symbolisch bewustzijn wordt geactiveerd.

La corde sensible 1960, René Magritte (1898-1967)

‘Het lijkt wel of we in een absurde film terecht zijn gekomen…’
Grote kans dat je deze uitspraak hebt langs horen komen in deze pandemische tijden.
Als er iets heel opmerkelijks of bizars gebeurt in het leven, hoor je mensen vaak zoiets zeggen.
‘Het lijkt wel een bizarre droom’ ‘Dit is een slecht verhaal’. Of: ‘Ik zit voor mijn gevoel in een beroerde B-film en wil dat hij afgelopen is’.
Als het leven vervormd en vreemd overkomt proberen we er – net als bij een film of na een gekke droom – betekenis aan toe te kennen. Dat gebeurt op individueel niveau als je geconfronteerd wordt met iets heftigs, schokkends, opmerkelijks of akeligs, maar dat gebeurt nu in coronatijd – collectief. We zitten met z’n allen in een absurde film en de vraag is hoe we deze moeten duiden.

Creatieve verbeelding
Nu hebben verhalen en dromen altijd een direct lijntje met het onbewuste. Zo dromen we bijvoorbeeld als we iets moeten verwerken of als er iets uit balans is. Dan stuurt het onbewuste ons beelden om de verbinding te herstellen met die delen waar we het contact mee zijn verloren.
Met de creatieve verbeelding die huist in het onbewuste maken we ook verhalen, schilderijen en films waarin we de werkelijkheid symbolisch verbeelden om uitdrukking te geven aan dat wat diep in ons leeft. En hoe persoonlijker dat gebeurt, hoe universeler. Dat is vaak zo miraculeus. We tappen dan in op een archetypische laag die ons allemaal beroert.
Het coronavirus heeft ons collectief in een vreemde film doen belanden. Het is de ‘alles is anders show’ en ons collectieve onbewuste wordt geactiveerd. Daar huizen angsten, fobieën, herinneringen, trauma’s maar ook de omnipotente creatieve verbeelding en ons symbolisch bewustzijn.

Multidimensionaal
Net als bij dromen en bij verhalen willen we graag die vreemde tekens en de symbolen duiden. Wat vertelt ons deze droom? Wat moeten we eruit afleiden? Waar gaat het over? Maar net als bij dromen en bij verhalen is deze coronafilm multidimensionaal. Er zijn meerdere betekenissen aan toe te kennen. En ze zijn allemaal tegelijkertijd waar. Het is maar welke betekenis je eraan toekent.
Als we allemaal naar dezelfde film kijken, halen we er immers allemaal een eigen betekenis uit, afhankelijk van de psychologische staat waar we ons in bevinden en de mindset die we hebben.
De werkelijkheid is een projectie van het verhaal waar we in geloven. Zo dromen we het leven tot bestaan. We projecteren dat wat er diep in ons huist op het scherm van het leven en creëren daarmee onze eigen werkelijkheid, of we willen of niet. En eenmaal geprojecteerd blijven we bewijzen zoeken voor die waarheid: ‘Zie je wel: zo werkt het! Ik heb gelijk!

Niets is waar, totdat het tegendeel bewezen is
En hoewel we er dus collectief mee te maken hebben – we zitten in hetzelfde schuitje – is de verdeeldheid, de fragmentatie en de polarisatie enorm. Voor de een is corona een zegen, voor de ander een nachtmerrie. De een ziet gevaren, de ander kansen. Voor de een zijn de mondkapjes niets anders muilkorven, voor de ander een teken van respect voor de ander. Sommigen beschouwen de lockdown als een opgelegde retraite, anderen als directe vrijheidsberoving. Het is maar hoe je het wilt zien.
Natuurlijk staat het iedereen vrij er allerlei betekenissen in te ontdekken, zolang maar beseft wordt dat het één van de vele van de waarheden is. Ik las een citaat van een wetenschapper die zei: ‘Een echte wetenschapper neemt niets voor waar aan, totdat het tegendeel bewezen is.’ Dat vond ik een mooi motto.
Paul Levy (awakeningthedream.com) haalt in dat verband Jung aan die de ‘ziekte van dissociatie’ in de wereld als een teken van herstel zag, als het hoogtepunt van een zwangerschap wanneer de geboorte zich aankondigt. Een tijd van fragmentatie en polarisatie kan dus een tijdperk van wedergeboorte inluiden.

Archetypische lagen
Nu iedereen persoonlijke betekenis toekent aan wat er gebeurt in de wereld en op eigen wijze de nieuwsfeiten duidt, raken we hier – vooral als het om angsten gaat – universele archetypische lagen. In deze tijd wordt het collectieve onbewuste ineens een levendige, surreële ervaring. Verhevigde ervaringen, angsten, confrontatie met dood en ziekte, teruggeworpen zijn op jezelf, eenzaamheid, verlangen naar verbondenheid, het speelt allemaal mee.
Juist in zulke tijden is er hotline met de ziel en is er ook een keuze: kiezen we voor cynisme of voor liefde? Sluiten we ons hart of openen we deze? Kiezen we voor mogelijkheid om onze creatieve verbeelding aan te spreken en beelden te creëren van een wereld waarin we wel willen leven of laten we het over aan externe krachten?
Mensen die de kampen van WOII overleefde zoals Victor Frankl en Edith Eva Eger hebben ons iets heel waardevols geleerd. Zij bleven in contact met hun diepste wezen en stemden zich daarop af.
Met andere woorden: als we niet volledig in contact staan met ons oneindige creatieve potentieel, dan is de kans groot dat externe factoren en de waan van de dag het gaan overnemen en het verhaal voor ons dicteren.

Laten we onze verbeelding aanspreken, waarmee we wereld tot bestaan kunnen dromen. Jung benadrukte dat ieder mens een instrument is voor die onmetelijke creatieve kracht, mits hij zich daarvoor openstelt. Diezelfde kracht heeft de mensheid al door talloze donkere nachten heen geloodst.

Het is vaak een tragisch gezicht, op wat voor doorzichtige manier de mens zichzelf en anderen het leven bederft, maar om niets ter wereld in kan zien dat de gehele tragedie van hemzelf uitgaat en door hemzelf steeds opnieuw gevoed en aan de gang gehouden wordt. Wel doet zijn bewustzijn dat niet want het jammert en vloekt over de trouweloze wereld, die zich steeds meer in de verte terugtrekt. Het is veeleer een onbewuste factor, die de illusies spint, welke de wereld en het eigen wezen verhullen. -C.G. Jung . De Wereld der Ziel

© Mieke Bouma

Bronnen:
Paul Levy: www.awakeningthedream.com
Jung: De mens en zijn symbolen
Jung: De Wereld der ziel

Het clownsmasker van de Joker

Dealen met de duisternis

‘Wist je niet dat er een middernachtelijk uur komt dat iedereen zijn masker af moet zetten?’
–  Søren Kierkegaard

Ik ging naar Joker, een film over een eenzame, getraumatiseerde man, die aanvankelijk de kost verdient als derderangs clown en na de nodige miskenning en vernedering een bloedige chaos aanricht. De film borduurt voort op de anti-held in de Batmanfilms, inmiddels vertolkt o.a. door Jack Nicholson, Heath Ledger en nu dan dus door Joaquin Phoenix. Na afloop was ik onder de indruk van de acteerprestatie van Joaquin Phoenix, maar wist ik niet zo goed wat ik met het verhaal aan moest. Wat leren we van de Joker? Zit hij in onszelf? Was dit een karakterstudie over krankzinnigheid? Een kijkje in de duisternis van de menselijke ziel? Speelde het verhaal zich aan het einde af in een gefantaseerde werkelijkheid? Of was dit puur entertainment?

Meer lezenHet clownsmasker van de Joker

Archetypes die jouw levensverhaal bepalen

Kwestie van schakelen

Deze zomer heb ik de start gemaakt met een publicatie over archetypes. In dit kader publiceer ik een serie blogs over het onderwerp. Dit is de eerste in de reeks.
‘Ik ben moeder en vader tegelijk’, zei mijn vriendin toen ze na haar scheiding de zorg en opvoeding voor haar drie kinderen in haar eentje voor haar rekening moest nemen. ‘Enerzijds troosten, zorgen, voeden, koken, knuffelen, bevestigen, anderzijds streng zijn, regels stellen, kritisch zijn, de confrontatie aangaan.’ Afhankelijk van de situatie die zich voordeed, koos ze haar aanpak. Dat was voortdurend schakelen. Het ging lang niet altijd goed, de kinderen waren soms boos en soms in de war, maar het bewust schakelen tussen de verschillende rollen is prachtig. Kennelijk was er een hoger bewustzijn dat over de schouder van mijn vriendin meekeek, een soort regisseur of casting director die haar influisterde: ‘Nu dit, nu zo, nu deze aanpak!’

Meer lezenArchetypes die jouw levensverhaal bepalen