Over de diepe imprint van afschuw en angst
In het Rijksmuseum is er momenteel een tentoonstelling te zien van kunstwerken, geïnspireerd op de Metamorfosen van Ovidius en op een zeker moment kom je bij een video-installatie waar op 3 panelen een vrouwengezicht je aanstaart terwijl op haar hoofd een berg slangen kronkelt. Bedoeld om te griezelen, lijkt mij deze installatie.
Medusa keert terug en wellicht (dat is mijn idee) omdat ze een antwoord heeft op de zogenaamde Male Gaze. Omdat ze geen zin meer heeft een willoos object te zijn dat naar believen kan worden verkracht.
Ik zie haar de laatste tijd overal opduiken; op protestborden, in kunstuitingen, in hervertellingen. Haar gezicht, omkranst door slangen, is een icoon geworden. Wat betekent haar verschijning? Hebben we haar nodig om iets te begrijpen wat we lang niet wilden aankijken?
Dat wat je niet kunt verdragen
Medusa was een Gorgon en Gorgonen belichamen in de mythologie een diepe oerangst. Ze leefden op de drempel tussen werelden: leven en dood, goddelijk en menselijk. Hun afschrikwekkende hoofd – het Gorgoneion – werd afgebeeld op schilden en tempels als een spiegel waarin het kwaad zichzelf ziet en terugdeinst. Paradoxaal genoeg was hun monsterlijkheid tegelijk afschrikwekkend én beschermend.
Van de drie Gorgonen-zusters was Medusa de enige sterfelijke en de meest bekende. Vóór haar transformatie was ze priesteres in de tempel van Athene, mooi en toegewijd aan het heilige.
Totdat de god Poseidon haar zag, voor haar viel en zich aan haar vergreep. Midden in de tempel. De plek die juist bescherming had moeten bieden. Na de verkrachting verdween Poseidon als een dief in de nacht. Medusa bleef achter met wat vrouwen al eeuwen dragen: schuld en schaamte.
De slangen als antwoord op de Male Gaze
De godin Athene hoorde wat er was gebeurd en veranderde Medusa’s mooie haar in een kronkelende massa sissende slangen.
Waarom deed ze dat? Was het een straf of juist bescherming?
Een interpretatie die mij steeds meer aanspreekt is deze…
Medusa’s schoonheid was precies datgene geweest wat haar kwetsbaar maakte. Ze werd bekeken door Poseidon, op de typische, vernietigende, bezitterige manier waarop mannen naar vrouwen kunnen kijken: als object, als prooi, als iets om te veroveren…
De Male Gaze, de mannelijke blik die vrouwen reduceert tot object, had haar ten val gebracht.
Maar de slangen keren die blik radicaal om. Wie Medusa – na het ingrijpen van Athene – aankeek, versteende. Met één blik kon zij nu zelf vernietigen.
Het werd de Female Gaze… het antidotum op Medusa’s eigen vernedering: de vrouw die je niet meer kunt aankijken zonder gevolgen. Niet langer object, maar subject geworden.
Deed Athene dit uit vrouwelijke solidariteit of als straf van een vaderskind dat orde boven waarheid stelt? Die ambiguïteit blijft. Maar de uitwerking is helder: Medusa is na dit ingrijpen onbenaderbaar geworden. Oncontroleerbaar. Eng. Gevaarlijk voor wie haar durft aan te kijken.
De terugkeer van het vrouwelijke
Dat Medusa nu terugkeert, is geen toeval. In een tijd van Epstein-files, de zaak Pelicot, en een gestage stroom verhalen over seksueel misbruik en weggedrukte vrouwelijke woede, verschijnt zij als archetype van wat te lang is ontkend. Als tegenbeweging en antwoord op de stereotypering van vrouwen.
Vrouwelijke woede wordt vaak weggezet als hysterie. Slachtoffers worden gedemoniseerd, daders lopen vrij. Vrouwen dienen zacht en volgzaam te zijn, aan uiterlijke normen te voldoen (vergelijk dit met wat de Volkskrant publiceerde over de Mar El Lago -vrouwen) … de Male Gaze in geïnstitutionaliseerde vorm.
Medusa vraagt niet om medelijden, maar om erkenning. Dat we het gaan zien.
Ze herinnert ons eraan dat heling niet begint met verzoening, maar met het recht aankijken van de gruwelijkheid.
Perseus
En dan is er nog Perseus, de held die haar hoofd moest zien te veroveren. Slim genoeg kijkt hij haar niet aan, maar gebruikt een spiegel. Zelfs na haar dood, is hij in staat te winnen, weliswaar via een omweg, via een reflectie. Kennelijk kan hij haar nog steeds niet recht in de ogen kijken.
Medusa’s kracht laat zich niet vernietigen. Uit haar bloed wordt Pegasus geboren, de geïnspireerde geest, de creatieve kracht.
Wat zoveel kan betekenen als: dat wat we proberen te doden, transformeert naar een nieuwe vorm.
Medusa’s hoofd is een waarschuwing plus een herinnering.
Ze bewaakt de grens door de gruwelijkheid terug te spiegelen. Als je haar tegenkomt, in musea, op protestborden, in films, onthoud dan: Medusa is geen monster, maar een vrouw die weigert nog langer te verstenen van angst.
(c) Mieke Bouma
Een tijdje geleden – na een bezoek aan Sevilla – ging ik op flamenco-les. Ik had daar in Spanje op een klein hout podium stomende en briesende flamencodanseressen gezien en dat wilde ik ook.
In ‘De kleine Campbell’ biedt Mieke Bouma een heldere samenvatting van ‘De held met de duizend gezichten’, het beroemde boek van Joseph Campbell uit 1949. Campbell bestudeerde religieuze, spirituele, mythologische en literaire klassiekers en verrijkte de wereld met zijn inzichten over ‘de reis van de held’ en wat wij daar als moderne mens van kunnen leren. Zijn theorie werd een inspiratiebron voor vele schrijvers, filmers, kunstenaars, filosofen en psychologen van over de hele wereld en de levenslessen en inzichten die hij deelt, zijn nog steeds actueel. In ‘De kleine Campbell’ belicht Campbell-kenner Mieke Bouma de diverse stadia van de heldenreis met voorbeelden, verwijst ze naar ander werk van Joseph Campbell en bespreekt ze welke betekenis Campbell in deze tijd heeft. In een tijd waarin veel verandert, en we op de proef gesteld worden trouw te blijven aan onszelf en tegelijk van waarde te zijn voor de wereld, is de heldenreis actueler dan ooit.
